Malatya kent merkezinin en önemli simge yapılarından biri olan ve halk arasında "Teze Cami" olarak da bilinen Yeni Cami'de, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından başlatılan ihya çalışmaları aralıksız sürüyor. Yaklaşık iki asırlık geçmişinde yangınlara ve yıkıcı depremlere tanıklık eden tarihi yapı, Malatya'nın değişen kent dokusu içerisinde sembolik değeriyle yeniden yükseliyor.
"Büyük Zelzele" İle Kaderi Değişti
Hacı Yusuf Taş Camisi, Yeni Cami ya da yaygın adıyla Teze Cami’nin geçmişi 1843 yılına dayanıyor. Malatyalıların Eski Malatya'dan Aspuzu bölgesine taşınmasıyla ortaya çıkan ibadethane ihtiyacı üzerine ilk yapı, Hocazade Hacı Yusuf tarafından inşa ettirildi.
Ancak yapının kaderindeki en büyük kırılmalardan biri 2 Mart 1893'te yaşandı. Malatya tarihine "Büyük Zelzele" olarak geçen şiddetli depremde cami büyük ölçüde ortadan kalktı, geriye yalnızca şerefesine kadar ayakta kalabilen minaresi ulaştı. Yaşanan yıkımlar ve yangınların ardından II. Abdülhamid döneminin desteğiyle yeniden başlatılan inşa süreci uzun yıllara yayıldı. Bugünkü temel mimari kimliğine 20'nci yüzyılın başında kavuşan cami, resmî kayıtlara göre 1912-1913 yıllarında yeniden hizmete açıldı.
Kentin Unutulmaz Buluşma Noktası
Kesme taş mimarisi, dört büyük fil ayağı üzerine oturan merkezi kubbesi ve çift minaresiyle kentin siluetine imzasını atan Teze Cami, zamanla yalnızca bir ibadethane olmaktan çıkıp Malatyalıların ana buluşma noktasına dönüştü. İlk camiden tek hatıra olarak kalan tarihi minare ise geçmişle bağ kuran en önemli simgelerden biri olarak korundu. Yapı, 24 Ocak 2020'de meydana gelen 6,8 büyüklüğündeki Sivrice merkezli depremin ardından da Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restorasyondan geçirilmişti.
"Tümden Yıkılmış" Eserler Arasında Yer Aldı
Tarihi yapının karşılaştığı en ağır sınav ise Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat 2023 depremleri oldu. Şiddetli sarsıntılarda caminin kubbesi, minareleri ve taşıyıcı duvarlarının büyük bölümü çöktü. Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarına "tümden yıkılmış" eser olarak geçen tarihi mabedin enkazı, kentte büyük bir üzüntü yarattı. Ancak iki asırlık direniş hafızası kısa sürede yeniden harekete geçti.
"Bu Kez İlk İş Zemin Oldu"
Depremin hemen ardından 4 Mayıs 2023'te Malatya Valiliği, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve hayırsever iş insanı Bayram Kızılaslan arasında kapsamlı bir protokol imzalandı. Yapım giderlerinin üstlenildiği projede bu kez dersler çıkarılarak odak noktasına zemin alındı.
İnşaat öncesinde üniversiteler ve bilim kurullarıyla yürütülen teknik zemin etütleri sonucunda, tarihi yapının gelecekteki olası afetlere karşı dayanımını artıracak devasa bir zemin sağlamlaştırma çalışması hayata geçirildi. Amacın sadece eski görünümü kazandırmak değil, yapıyı geleceğe güvenle taşımak olduğu vurgulandı.
Şehrin Hafızası Aynı Noktada Yapılandırılıyor
1843'ten 2026'ya kadar geçen 183 yıllık süreçte defalarca yıkılıp yeniden inşa edilen Yeni Cami, Malatya'nın ticari ve sosyal hayatının yeniden kurulduğu bu günlerde taşıdığı anlamla öne çıkıyor. Çarşısı ve meydanı sil baştan şekillenen kentte Yeni Cami'nin yükselmesi, Malatya'nın sadece bir binayı değil, kaybettiği tarihi ve kültürel hafızasını da yeniden yerine koyması anlamına geliyor.
